Rekomendacje na rzecz realizacji celów dyrektywy AAQD. Opracowanie w ramach programu LeadAir

W ramach projektu LeadAir, inicjatywy łączącej przedstawicieli samorządów oraz ekspertów, władze lokalne wspierane są w działaniach dążących do obniżenia zanieczyszczeń atmosferycznych. Podczas aktualnej, piątej odsłony projektu (Forum Współpracy LeadAir) zorganizowaliśmy pod koniec 2025 r. dwa warsztaty poświęcone systemowi ochrony powietrza. W ramach konsultacji, w których uczestniczyli reprezentanci Forum Współpracy LeadAir, przedstawiciele urzędów marszałkowskich, Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz organizacji pozarządowych, zidentyfikowano bariery w walce ze smogiem. Zebrano również samorządowe propozycje, które mają zwiększyć skuteczność i trwałość działań na rzecz poprawy jakości powietrza.

Istotnym elementem walki ze smogiem jest odpowiednie wykorzystanie zasobów i możliwości samorządów. Gminy stanowią ważne źródło informacji o potrzebach swoich mieszkańców i lokalnej specyfice. Znają nastroje społeczne, miejscowe możliwości, jak i ograniczeniach. Ta charakterystyka może sprzyjać oddolnym działaniom na rzecz poprawy jakości powietrza oraz wspierać proces transformacji energetycznej. Niemniej decentralizacja ogranicza możliwości wpływu na decyzje podejmowane na wyższych szczeblach administracji. Przekłada się to na rzeczywiste zaplecze instytucjonalne i zakres obowiązków. W konsekwencji przedstawiciele gmin pozostają z zadaniami, które nierzadko są trudne do realizacji i sfinansowania lub nie odpowiadają w pełni lokalnemu kontekstowi.

Taka zależność zauważalna jest w przypadku walki z zanieczyszczeniami atmosfery. Obecny system ochrony powietrza postrzegany jest jako stosunkowo złożony i nie w pełni przejrzysty. Dodatkowo, włodarze mierzą się z trudnościami wynikającymi z ograniczonej świadomości społecznej w zakresie jakości powietrza, niewielką mocą decyzyjną w procesie wdrażania przepisów czy brakami kadrowymi i niedostateczną wiedzą ekspercką.

Zapowiadane zmiany legislacyjne, czyli wdrażana do krajowego porządku prawnego aktualizacja dyrektywy AAQD, nałożą pośrednio na władze lokalne obowiązek podjęcia dalszych ambitnych działań. Z początkiem stycznia 2030 r. dyrektywa zaostrzy wymagania względem norm jakości powietrza. Choć wartości te zostaną zredukowane niemal o połowę, w dalszym ciągu będą odbiegać od wytycznych WHO. Osiągnięcie nowych standardów będzie wyzwaniem, szczególnie w kontekście nadal istniejących problemów ze sprostaniem już obowiązującym wymaganiom. Należy jednak pamiętać, że w celu poprawy jakości życia mieszkańców – na co istotny wpływ ma czystość powietrza – konieczne są zdecydowane działania. Nawet niewielkie stężenia zanieczyszczeń mogą mieć poważne skutki zdrowotne. Dlatego tak ważne jest odpowiednie przygotowanie instytucjonalne i organizacyjne na nadchodzące zmiany, w tym zaadresowanie dotychczasowych potrzeb samorządów. Strategiczne wykorzystanie potencjału jednostek lokalnych oraz wzmocnienie ich kompetencji jeszcze przed nowelizacją prawa, może przyczynić się do zwiększenia efektywności i trwałości podejmowanych działań.

Dlatego w ramach projektu LeadAir wypracowano razem z uczestnikami warsztatów dobre praktyki, które warto zastosować lub udoskonalić w celu skutecznej realizacji założeń wdrażanej dyrektywy. Wśród proponowanych rozwiązań znajdują się m.in. wątki dotyczące skutecznego realizowania programów ochrony powietrza (POP), wymiany wiedzy i kompetencji między samorządami, angażowania mieszkańców oraz finansowania działań służących poprawie jakości powietrza. Rekomendacje na rzecz realizacji celów AAQD kierowane są zarówno do przedstawicieli administracji samorządowej na poziomie lokalnym i regionalnym, jak i do administracji centralnej oraz podległych jej instytucji – w zależności od zakresu kompetencji i możliwości oddziaływania.

Wśród wypracowanych rozwiązań na rzecz realizacji celów dyrektywy AAQD należy wymienić:

• sformalizowanie i wzmocnienie współpracy pomiędzy urzędami marszałkowskimi a gminami – Istotnym elementem działania na rzecz poprawy jakości powietrza są programy ochrony powietrza (POP), czyli dokumenty prawne określające przyjęte podejście na obszarze danego województwa. Choć procedura tworzenia POPów przewiduje opiniowanie wojewódzkiego projektu przez władze lokalne, to w praktyce zdarza się, że samorządy nie wykorzystują w pełni tej możliwości, pozostając jedynie odbiorcami programu. Skutkuje to przyjęciem aktów prawa miejscowego, które nierzadko są trudne w realizacji oraz nie zawsze adekwatnie adresują lokalny kontekst. Dlatego tak ważne wydaje się budowanie trwałej i kompleksowej współpracy pomiędzy urzędami marszałkowskimi a gminami oraz włączanie przedstawicieli władz lokalnych na wcześniejszych etapach tworzenia POP. Przełoży się na lepsze dopasowanie programów do rzeczywistych potrzeb oraz możliwości gmin, a w konsekwencji – skuteczniejsze realizowanie działań na rzecz poprawy jakości powietrza.
• kontynuację działań edukacyjnych dla mieszkańców – Wdrożenie dyrektywy AAQD przełoży się na obowiązek osiągnięcia niższych dopuszczalnych poziomów zanieczyszczeń oraz nowych poziomów informowania, jak i alarmowych. W efekcie będzie to prawdopodobnie skutkować częstszymi komunikatami do mieszkańców o przekroczeniach zaostrzonych norm. Aby nie wywołać wrażenia stagnacji lub braku postępu, kluczowe będzie dalsze budowanie świadomości w zakresie zanieczyszczeń i jakości powietrza. Uporządkowanie wiedzy mieszkańców o zagrożeniach, działaniach prewencyjnych i naprawczych może pozytywnie wpłynąć na poziom poparcia dla zmian i działań podejmowanych na poszczególnych poziomach administracji.
• zapewnienie wsparcia w obszarze finansowania – W obliczu planowanych zmian wynikających z dyrektywy AAQD oraz konieczności dalszych intensywnych działań na rzecz poprawy jakości powietrza, można przypuszczać, że potrzeba wsparcia okołofinansowego będzie jeszcze większa. Dlatego rozpowszechnianie wiedzy o możliwych ścieżkach pozyskiwania środków będzie stanowiło istotne ułatwienie dla JST w realizacji działań prewencyjnych i naprawczych. Dla gmin, szczególnie tych o mniejszych budżetach, niezbędne będzie wsparcie w postaci szkoleń i dostępu do informacji o źródłach finansowania, a także możliwych obszarach inwestycyjnych. Poza wsparciem pieniężnym przydatne będzie m.in. zapewnienie dostępu do doradców finansowych dla gmin, uproszczenie procedur łączenia środków z różnych źródeł czy zwiększenie liczby Ekodoradców.
• stworzenie współdzielonej platformy do wymiany sprawdzonych i skutecznych praktyk – W związku z ograniczonymi funduszami i zasobami kadrowymi oraz niewielkim zaangażowaniem społecznym, rośnie znaczenie jasnych ram odniesienia pozwalających prowadzić działania, które skutecznie poprawią jakość powietrza. Stąd samorządowcy chętnie widzieliby interaktywne narzędzie służące wymianie: wiedzy z realizacji POP, kontaktów i doświadczeń między różnymi szczeblami administracji. Stała aktualizacja platformy sprzyjałaby uzupełnianiu braków informacyjnych czy niedoborów zasobów. Byłaby to okazja do zapoznania się z dotychczas zastosowanymi rozwiązaniami oraz czerpania z nich inspiracji. Dzięki temu jednostki na poziomie lokalnym i regionalnym mogłyby wymieniać się sprawdzonymi rozwiązaniami, identyfikować potencjalne przeszkody czy uwzględniać miejscową specyfikę ważną przy podejmowaniu decyzji.

Kompleksowe działania, rozpoczynając od dalszego doskonalenia procesu tworzenia POP, przez edukację i budowanie ogólnej świadomości na temat jakości powietrza, aż po kształtowanie wspólnej przestrzeni współpracy i inspiracji, mogą przyczynić się do lepszej egzekucji i efektywności systemu ochrony powietrza. Co więcej, aktywne zaangażowanie na obecnym etapie – jeszcze przed wejściem w życie zaktualizowanej dyrektywy AAQD – może przynieść samorządom wymierne korzyści w postaci wzmocnionej sprawczości oraz poszerzania kompetencji i wiedzy.

Pełna rekomendacja jest dostępna poniżej oraz na stronie Forum Energii.